• طبقه بندی مقالات
    • نگاهی گذرا به ضرورت و اهمیت علم اخلاق در فضای مجازی
      مقدمه
      در دنیایی که خلاء علمی، پژوهشی و عملکردی بسیاری مشاهده می‌شود، پرداختن به هر موضوعی ایجاب می‌کند که ابتدا ضرورت آن بررسی شده و علل اولویت آن نسبت به دیگر موضوعات به چالش گذاشته شود. از این رو در این گزارش از سلسله گزارش‌های اخلاق فضای مجازی، علل نیاز به علم اخلاق در فضای مجازی مورد بررسی قرار گرفته است. این گزارش در سه بخش دنبال می‌شود:
      بخش اول فلسفه علم اخلاق را توضیح می‌دهد. به عبارت دیگر این بخش بیان می‌کند که علت بنیادین نیاز بشر به علم اخلاق چیست.
      بخش دوم با توجه به آیات و روایات به بیان اهمیت اخلاق و ضرورت رعایت دستورات اخلاقی از نگاه دین اسلام می‌پردازد.
      بخش سوم ضرورت علم اخلاق را در فضای مجازی بیان می‌کند. در این بخش تعدادی از چالش‌ها و تهدیدهای فضای مجازی توضیح داده شده و راهکاری کلی برای برون‌رفت از این تهدیدات ارائه می‌شود.

      1- فلسفه علم اخلاق
      اولین سوالی که مطرح می‌شود این است که علت نیاز به علم اخلاق به لحاظ ساختار وجودی انسان چیست؟ مرحوم شهید مطهری در این زمینه می‌فرماید:
      «پاسخ این سوال مربوط به ساختمان بشر است و آن این که بشر گویی از لحاظ غریزه ناقص آفریده شده است: «وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعیفًا‏ ؛ و انسان ضعیف آفریده شده است».
      یعنی با این که استعداد انسان از لحاظ ترقی و تکامل از هر حیوانی بیشتر است، اما از لحاظ غریزه و صفات اولیه طبیعی که برای او ضروری است، ضعیف و ناقص است. گویی در طبیعت بشر به گونه ای قرار داده شده است که برای اینکه خُلق لازمی را برای خود انتخاب کند، باید معلمان و مربیانی بیایند و نقصی را که در طبیعت او هست تکمیل و تتمیم کنند. این که رسول اکرم فرمودند: «بُعِثْتُ لِاتَمِّمَ مَکارِمَ الْاخْلاقِ » همین است که من مبعوث شدم برای تکمیل و تتمیم خُلق‌های فاضل؛ یعنی صفات اکتسابی که بشر برای سعادت خود لازم دارد، تکمیل کرده و به او ارزانی دارم.
      در علم اصول می گویند در برخی قوانین متمم قانون را باید جدای از خود قانون جعل کنند. در طبیعت آن قانون این امکان وجود ندارد که در آن واحد خود قانون با متممش یک‌جا جعل شود. لذا احتیاج به متمم جعل است. به همین ترتیب انسانیت انسان نیز جز این مسیری ندارد که ابتدا انسان در طبیعت ناقص آفریده شود. سپس دستگاه‌های تربیتی و اخلاقی بیایند و آن نقص و ضعف را برطرف کنند و بشر با قدرت اندیشه و اراده خود به کمال برسد. بنابراین انسان نیاز به یک سیستم اخلاقی دارد».
      اگر نگاهی به منابع و شاخه‌های مختلف علوم انسانی به خصوص از دهه 1960 میلادی به بعد بیندازیم، مشخص می‌شود که بحثی تحت عنوان فلسفه اخلاق به طور فزاینده‌ای در این متون مدنظر قرار گرفته است.
      به فلسفه علم اخلاق در روایات نیز اشاره شده است؛ چنان‌که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: «رَأْسُ الْعِلْمِ التَّمْییزُ بَیْنَ الْأَخْلاقِ وَ إِظْهارُ مَحْمودِها وَ قَمْعُ مَذْمومِها ؛ سر دانش تشخیص خلقیات است و آشکار ساختن نیکوهای آن و از بین بردن زشت‌های آن».

      2- اهمیت اخلاق در نگاه دین
      اخلاق از نگاه دین اسلام اهمیت بسیاری داشته و در تمامی ابعاد زندگی بشر، به عنوان یک اصل حاکم مورد لحاظ قرار گرفته است. تا جایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هدف نهایی رسالت خود را در اخلاق منحصر کرده و فرمودند: «إِنَّما بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الْأَخْلاقِ ؛ من تنها برای تماما محقق کردن مکارم اخلاق مبعوث شده‌ام».
      از طرفی امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام در روایتی هدف از بعثت انبیا را موارد زیر بر شمرده‌اند: «فَبَعَثَ فیهِمْ رُسُلَهُ وَ واتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبیاءَهُ لِیَسْتَأْدوهُمْ میثاقَ فِطْرَتِهِ وَ یُذَکِّروهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ وَ یَحْتَجّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلیغِ وَ یُثیروا لَهُمْ دَفائِنَ الْعُقولِ وَ یُروهُمْ آیاتِ الْمَقْدِرَهِ مِنْ سَقْفٍ فَوْقَهُمْ مَرْفوعٍ وَ مِهادٍ تَحْتَهُمْ مَوْضوعٍ وَ مَعایِشَ تُحْییهِمْ وَ آجالٍ تُفْنیهِمْ وَ أَوْصابٍ تُهْرِمُهُمْ وَ أَحْداثٍ تَتابَعُ عَلَیْهِمْ ؛ پس [خداوند] رسولانش را در میان آنان (مردم) برانگیخت و پیامبرانش را به دنبال هم به سوی آنان گسیل داشت تا ادای عهد فطرت الهی را از آنان بخواهند و نعمت‌های فراموش شده او را به یادشان آرند و با ارائه دلایل بر آنان اتمام حجت کنند و عقول پنهان آنان را برانگیزانند و نشانه های الهی را به آنان بنمایانند از این سقف بلندی که بر بالای سرشان افراشته (آسمان) و گهواره‌ای که زیر پایشان نهاده (زمین) و معیشت‌هایی که آنان را زنده میدارد و اجل‌هایی که آنان را به دست مرگ می سپارد و ناگواری‌هایی که آنان را به پیری می نشاند و حوادثی که به دنبال هم بر آنان هجوم می آورد».
      بنابراین اهداف بعثت انبیا را مطابق با این روایت می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:
      • ادای عهد فطرت از سوی مردم
      • یادآوری نعمت‌های خداوند به مردم
      • برانگیختن عقول مردم
      • نشان دادن نشانه‌های خداوند به مردم

      هنگامی که این اهداف را با هدف نهایی بعثت خاتم انبیا می‌سنجیم، به این نتیجه می‌رسیم که تمامی این چهار هدف با رعایت مکارم اخلاق تامین می‌شود. به بیان دیگر کسی که اخلاق نیکو داشته باشد، عهد فطرت الهی را رعایت کرده است، نعمت‌های خدا را به یاد آورده و آن‌ها را پاس داشته است، عقل خود را زنده کرده و نشانه‌های الهی را مشاهده نموده است.
      نکته دیگری که می‌تواند اهمیت حسن خلق را با توجه به این روایت نشان دهد، بررسی هدف خلقت انسان است. خلقت انسان رسیدن به مقام عبودیت است: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلّا لِیَعْبُدونِ ؛ جن و انس را نیافریدم مگر برای این که بندگی مرا کنند».
      عبودیت یا همان بندگی محض و اطاعت بی چون و چرا از حضرت حق مقام بسیار بالایی است. به همین دلیل است که در تشهد ابتدا شهادت به عبودیت پیامبر خدا داده می‌شود و بعد شهادت به رسالت ایشان: «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ و رَسولُهُ؛ شهادت می‌دهم که محمد بنده او و فرستاده اوست».
      طبیعتا خداوند پیامبران را فرستاده است تا انسان را به هدف نهایی از خلقت یعنی عبودیت برساند. با کنار هم قرار دادن این آیه و روایت مکارم اخلاق اهمیت حسن خلق بیشتر روشن می‌شود. نتیجه این که حسن خلق مساله‌ای است که اگر به خوبی رعایت شود، می‌تواند انسان را به هدف نهایی خلقت یعنی عبودیت برساند. از این‌جاست که روشن می‌شود چرا حسن خلق در روایات خود را در سه بعد اسلام، ایمان و اعمال نشان داده به این صورت که تمام دین، کمال ایمان و سنگین‌ترین اعمال دانسته شده است: «فَقالَ یا رَسولَ اللهِ مَا الدّینُ؟ قالَ حُسْنُ الْخُلْقِ ؛ پس عرض کرد ای رسول خدا دین چیست؟ فرمودند نیکویی اخلاق».
      امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّ أَکْمَلَ الْمُؤْمِنینَ إیمانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا ؛ همانا کامل‌ترین مومنان از نظر ایمان کسانی هستند که اخلاق آن‌ها از همه نیکوتر باشد». امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: «أَثْقَلُ ما یوضَعُ فِی الْمیزانِ الْخُلُقُ الْحَسَنُ ؛ سنگین‌ترین چیزی که در ترازو وزن می‌شود، اخلاق نیکو است».
      حسن خلق در دین اسلام حتی خود را در مسائل عرفی و عقلایی نیز به روشنی نشان داده است. یکی از این موارد حسب و نسب است. اصل و نسب از دیرباز تا زمان حاضر در میان مردم امری بسیار مهم و قابل توجه بوده است تا جایی که همواره یکی از بیشترین تاثیرات را در امور مهم زندگی انسان مانند ازدواج، استخدام کاری، همسایگی و ... داشته است. امیرالمومنین علیه السلام اخلاق نیکو را بالاترین نوع حسب و نسب دانسته‌ و فرمودند: «أَکْرَمَُ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ؛ گرامی‌ترین شرافت اخلاق نیکو است».
      مطابق با این روایت حسن خلق بالاتر از اصالت رایج در میان مردم است. بدین ترتیب اگر کسی اصالت قابل توجهی نداشت، اما اخلاق نیکو داشت، گزینه مناسبی در مسائل مورد ابتلای زندگی انسان مانند ازدواج است. بر اساس همین روایت حتی می‌توان این‌گونه ادعا کرد که انسانِ بی‌اصالتِ خوش‌اخلاق از انسان بااصالتی که اخلاق نیکو ندارد، از جایگاه والاتری برخوردار است.

      فواید رعایت موازین اخلاقی از نگاه اسلام منحصر در آخرت و حتی منحصر در مسلمانان نیست؛ بلکه بسیاری از دستورات اخلاقی دین ارشادی است؛ بدین معنا که هر شخصی با رعایت آن از مزیت‌های عرفی آن بهرمند خواهد شد. به عنوان مثال یکی از نیازمندی‌های هر فردی در مواجهه با جامعه، روابط اجتماعی خوب است. بدون شک تک‌تک انسان‌هایی که در اجتماع زندگی می‌کنند، آرزو دارند روابط حسنه‌ای با دیگران داشته باشند. قرآن کریم راهکار تحقق ارتباط موفق با دیگران را داشتن اخلاق نیکو ذکر کرده و می‌فرماید: «اِدْفَعْ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمیمٌ ؛ بدی را با نیکی دفع کن. ناگاه [خواهی دید] همان کسی که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی گرم و صمیمی است».
      حتی اساسا راز موفقیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز در قرآن همین اخلاق نیکو دانسته شده است؛ چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: «فَبِما رَحْمَهٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضّوا مِنْ حَوْلِکَ ؛ به واسطه رحمت الهی در برابر آنان نرم [و مهربان] شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، هر آینه از اطراف تو پراکنده می‌شدند».

      مجموع این امتیازات موجب شده تا در دین اسلام اخلاق نیکو از بالاترین نعم الهی معرفی شود تا جایی که از سایر نعمت‌ها کفایت کند. امیرالمومنین علیه السلام به این نکته تصریح کرده و فرمودند: «کَفی ... بِحُسْنِ الْخُلُقِ نَعیمًا ؛ حسن خلق به عنوان نعمت کافی است». بنابراین اگر کسی تنها حسن خلق داشت و از نعمت دیگری برخوردار نبود، چیزی را در زندگی نباخته است.
      آن‌چه تاکنون درباره حسن خلق گفتیم، مزایای برخورداری از این نعمت گرانبها بود. اما مساله به همین‌جا ختم نمی‌شود. سوء خلق نیز معایب فراوانی دارد که شاید بالاترین عیب آن در دین اسلام این است که سرچشمه همه بدی‌ها می‌باشد؛ چنان‌که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: «عَدمُ الأدَبِ سبَبُ کُلِّ شرٍّ ؛ فقدان ادب (اخلاق) علت هر شری است».
      به دلیل اهمیت ویژه اخلاق است که اسلام در دستورات عبادی خود نیز اخلاق را مدنظر قرار داده و یکی از بالاترین اهداف این دستورات را رسیدن به اخلاق نیکو می‌داند. به عنوان مثال در مورد نماز می‌فرماید: «وَ أَقِمِ الصَّلاهَ إِنَّ الصَّلاهَ تَنْهی‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ ؛ و نماز را به پا دار که نماز از زشتی و بدی باز می‌دارد».
      اهمیت این آیه و ارتباط آن با اخلاق زمانی بیشتر روشن می‌شود که به اهمیت نماز در دین توجه کنیم. امام باقر علیه السلام فرمودند: «اَلصَّلاهُ عَمودُ الدّینِ مَثَلُها کَمَثَلِ عَمودِ الْفُسْطاطِ إِذا ثَبَتَ الْعَمودُ یَثْبُتُ الْأَوْتادُ وَ الْأَطْنابُ وَ إِذا مالَ الْعَمودُ وَ انْکَسَرَ لَمْ یَثْبُتْ وَتِدٌ وَ لا طُنُبٌ ؛ نماز ستون دین است. مثل آن مانند ستون خیمه است. هنگامی که ستون پابرجا باشد، میخ‌ها و طناب‌ها پابرجا می‌ماند و هنگامی که ستون کج شود و بشکند، هیچ میخ و طنابی پابرجا نمی‌ماند».
      از این روایت فهمیده می‌شود کسی که نماز نداشته باشد، دینی نخواهد داشت و اگر نماز درستی داشته باشد، دین او پابرجا خواهد ماند. از طرفی مطابق با آیه‌ای که گذشت یکی از اثرات مهم نماز اصلاح اخلاق انسان است. به عبارت دیگر کسی که نماز درستی داشته باشد، اخلاق نیکویی خواهد داشت. بنابراین نماز صحیح هر دوی دین و اخلاق را صحیح خواهد کرد و این مساله یادآور همان روایتی است که دین را حسن خلق می‌دانست.
      از این قضیه شرطیه که اگر نماز صحیح باشد، اخلاق نیکوست، می‌توان نتیجه گرفت که اگر اخلاق نیکو نباشد، نماز صحیح نبوده است. به این مساله در اصطلاح علم منطق عکس قضیه شرطیه می‌گویند. از طرف دیگر اگر نماز به عنوان ستون دین صحیح نباشد، دینی باقی نخواهد ماند. از کنار هم قرار گرفتن این دو قضیه شرطیه نتیجه می‌شود که اگر اخلاق نیکو نباشد، دین نیز وجود نخواهد داشت که مجددا مفاد روایت حسن خلق دانستن دین را یادآوری می‌کند و نیز یادآور روایتی است که فقدان اخلاق را علت هر شری می‌دانست؛ زیرا فقدان اخلاق دین را از بین می‌برد و بی‌دینی نیز طبیعتا انواع شرور را به دنبال خود می‌آورد.

      نکته پایانی این که حتی اگر اخلاق در دین هم توصیه نشده بود، شایسته بود انسان آن را فرا گیرد. از همین رو امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: «لَوْ کُنّا لا نَرْجو جَنَّهً وَ لا نَخْشی نارًا وَ لا ثَوابًا وَ لا عِقابًا لَکانَ یَنْبَغی لَنا أَنْ نَطْلُبَ مَکارِمَ الْأَخْلاقِ فَإِنَّها مِمّا تَدُلُّ عَلی سَبیلِ النَّجاحِ ؛ اگر ما نه امید به بهشتی داشتیم و نه از آتشی می‌ترسیدیم و نه پاداشی بود و نه کیفری، هر آینه برای ما سزاوار بود به دنبال مکارم اخلاق باشیم که از چیزهایی است که به راه کامیابی راهنمایی می‌کند».
      بدین ترتیب بر انسان لازم است که در تمامی شئون زندگی خود اخلاق را رعایت کند. اخلاق است که باعث می‌شود تا هر انسانی وظایف خود را به درستی انجام دهد و با تحقق این امر به طور خودکار حقوق انسان‌ها نیز توسط دیگران رعایت خواهد شد. در صورت رعایت اخلاق است که زندگی اجتماعی از نشاط برخوردار بوده و جامعه به راحتی می‌تواند به اهداف مورد نظر خود در تمام ابعاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و ... دست یابد.

      3- ضرورت تدوین توصیه‌های اخلاقی فضای مجازی
      جهت تبیین ضرورت بررسی و تدوین دستورالعمل‌های اخلاقی فضای مجازی و آموزش و فرهنگ‌سازی آن، ذکر دو نکته از باب مقدمه مهم و ضروری است:

      الف. گمراهی تدریجی
      چنان‌که معروف است از قدیم گفته‌اند تخم مرغ دزد شتر دزد می‌شود. انسان به یک‌باره دست به خطاهای بزرگ نخواهد زد؛ بلکه رفته‌رفته در اثر تکرار یک اشتباه ابتدا قبح آن اشتباه در نظر او از بین می‌رود و سپس به اشتباه بعدی که شاید تنها یک پله از اشتباه قبلی بزرگتر باشد، کشیده می‌شود. عامل اصلی در این مساله تکرار اشتباه اول است. به همین ترتیب اشتباه دوم در اثر تکرار به اشتباه بزرگتر تبدیل می‌شود و این روند همین‌طور ادامه می‌یابد تا انسان در ورطه هلاکت بیفتد بدون این که روند گمراهی برای او در خلال امر چندان محسوس باشد. گمراهی تنها زمانی برای انسان قابل درک خواهد بود که دیگر به پایان مسیر حرکت خود نزدیک شده است.
      به همین دلیل است که در قرآن از وسوسه‌های شیطان با عنوان خطوات یاد شده است: «لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ ؛ از گام‌های شیطان پیروی نکنید». خطوه در زبان عرب به معنای گام و قدم است و چنین برداشت می‌شود که حرکت شیطان گام به گام و تدریجی است.
      از این رو لازم است دقت شود که غرب به عنوان یکی از جنود انسانی شیطان هیچ عجله‌ای برای گمراه کردن مردم نداشته و قدم‌های اضلال را کاملا حساب‌شده و به تدریج تحت ولایت شیطان و اطاعت از اوامر او به پیش می‌برد؛ چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: «إِنَّ الشَّیاطینَ لَیوحونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ ؛ همانا شیاطین به دوستان خود وحی می‌کنند».
      این مساله در فرایند گمراه کردن تدریجی انسان در تهاجم فرهنگی غرب کاملا مشهود بوده که در مقایسه نسل‌ها به وضوح قابل رویت است؛ چنان‌که به عنوان مثال می‌بینیم زمانی در جوامع به خصوص جوامع اسلامی یکی از فاسدترین ارتباط‌های هنجارشکن و ضد اخلاقی صرفا دوستی با جنس مخالف بود و فاسدتر از آن اصلا در تصور نمی‌گنجید! اما این فساد گام به گام پیش رفت تا جایی که اکنون جامعه در حال پذیرش و عادی‌سازی مواردی چون همجنس‌بازی، رابطه جنسی با حیوانات، رابطه خشن یا کثیف و امثال آن است. این مساله انسان را تا مرتبه حیوانات در بعد شهوانی پایین می‌آورد و حتی او را از حیوان نیز در این بعد پست‌تر می‌کند؛ چرا که در بین حیوانات نیز چنین روابطی نوعا دیده نمی‌شود.
      تدریجی و نامحسوس بودن گمراهی مساله‌ای است که مقابله با آن را به طور جدی با مشکل مواجه می‌کند. به همین دلیل است که هنجارهای دینی و فرهنگی به آرامی و نسل به نسل رو به زوال می‌روند و نسل قبل زمانی متوجه این تغییر می‌شود که ناهنجاری‌ها دیگر در نسل بعد استحکام یافته است.

      ب. چالش‌ها و تهدیدات اخلاقی فضای مجازی
      برای پی بردن به ضرورت حضور علم اخلاق در فضای مجازی باید ابتدا به عمق مخاطرات آن پی برد. برای این که تصوری از این مخاطرات داشته باشیم مکانی را در نظر می‌آوریم که عابران هیچ ردپایی از خود بر جای نمی‌گذارند! مکانی که در آن می‌توان چیزی (اطلاعات شخصی و غیر شخصی) را بارها و بارها دزدید درحالی که آن چیز هنوز در دست صاحب اصلیش است! در این مکان تجارتی صورت می‌گیرد که تاکنون نامی از آن شنیده نشده است. در این تجارت آن‌چه مبادله می‌شود، اطلاعات محرمانه ماست! در آن‌جا بچه ها با این که درخانه نیستند، ولی احساس می‌کنند که در خانه نزد والدین خویشند و بالعکس. در آن‌جا تمام امور فیزیکی عینیت خود را از دست داده، تبدیل به اموری الکترونیکی و ذهنی شده‌اند و انسان‌ها نیز به همین اندازه مجازی هستند.
      این مخاطرات نشان می‌دهد بیش از آن‌چه که تدوین علم اخلاقی برای فضای حقیقی ضروری است، به تدوین آن برای فضای مجازی نیازمندیم.

      در ادامه برخی چالش‌ها و تهدیدات اخلاقی فضای مجازی را مرور می‌کنیم که ضرورت علم اخلاق و تدوین توصیه‌های اخلاقی را برای این فضا روشن‌تر می‌سازد. پیش از ذکر آن لازم است اشاره کنیم که طبیعتا فناوری‌های مختلف فضای مجازی مانند بسیاری از فناوری‌های دیگر نقاط مثبت و قابل استفاده زیادی دارد؛ اما از آن‌جایی که علم اخلاق فضای مجازی قرار است از خطای رفتاری مرتبطین با این فضا ممانعت کند، باید بر روی نقاط ضعف و لغزش‌گاه‌های آن متمرکز شود؛ چنان‌که در علم منطق که قرار است انسان را از خطای در فکر مصون بدارد، عمدتا بر لغزش‌گاه‌های فکر تمرکز شده است. به همین دلیل در این مقاله از برشماری فرصت‌های فضای مجازی صرف نظر کرده و تنها چالش‌ها، تهدیدات و آسیب‌های آن را بررسی می‌کنیم، به خصوص که فضای غالب و حاکم در فضای مجازی کنونی تهدید است، نه فرصت. به همین دلیل هم مقام معظم رهبری در سال 1381 با این که وضعیت فضای مجازی به وخامت کنونی نبود، فرمود:
      «اینترنت یکی از نعم بزرگ الهی است، اما در عین حال یک نقمت بزرگ هم هست؛ یعنی یک چاقوی دو دم و خطرناک. اینترنت الان مثل یک جریان افسار گسیخته است. این مثل آن است که کسی یک سگ وحشی را بیاورد، بگویند قلاده‌اش کو؟ بگوید سفارش کرده‌ایم آهنگر قلاده را بسازد!»

      واقعیت این است که فضای مجازی ویژگی‌های منحصر به فرد زیادی دارد که در عین استفاده نیکو از آن می‌تواند زمینه را برای بروز چالش‌های اخلاقی فراوانی در کاربران خود فراهم کند. عمق، گستره، تنوع و پیچیدگی این چالش‌ها موجب شده است تا در جوامع پیشرفته توجه ویژه‌ای به مقوله اخلاق در فضای مجازی شود. در ادامه به برخی از این چالش‌ها اشاره می‌شود. شایان ذکر است که منظور از چالش الزاما آسیب نیست؛ بلکه خصوصیتی است که قوه تبدیل شدن به آسیب را دارد.

      1- دسترسی آسان
      از مهم‌ترین ویژگی‌های فضای مجازی دسترسی آسان به انواع مختلف اطلاعات اعم از اخلاقی و غیر اخلاقی در زمینه‌های مختلف است. حجم زیاد اطلاعات و دسترسی آسان و بی حد و مرز به آن، موجبات مواجه شدن تعداد زیادی از مردم دنیا را با مطالب غیر اخلاقی فراوانی فراهم می‌کند که تاثیرات زیادی در زندگی حقیقی انسان‌ها نیز خواهد داشت، تا جایی که اخبار پی در پی مربوط به حوادث غیر اخلاقی در فضای مجازی و یا در فضای حقیقی متاثر از فضای مجازی بر هیچ‌کس پوشیده نیست و غالب کاربران را در سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

      2- سرعت و کثرت انتشار
      از ویژگی‌های اساسی فضای مجازی سرعت بالای انتشار مطالب و رساندن آن به دست حجم وسیعی از کاربران است. در گذشته اگر کسی صدای خود را بلند می‌کرد تا خبری را به گوش مردم برساند، نهایتا تعداد محدودی از افراد اطراف خود را می‌توانست با خبر نماید؛ اما اکنون در فضای مجازی با یک کلیک سخن به سرعت به دست تعداد انبوهی از کاربران با مقیاس چندین میلیون و بالاتر خواهد رسید. لذا اگر یک محتوای غیر اخلاقی انتشار یابد یا اگر شایعه‌ای پخش شود، این بی‌اخلاقی در فضای مجازی به مراتب سریع‌تر و گسترده‌تر به دست مردم رسیده و تاثیر بسیار بیشتری بر مردم خواهد گذاشت. به همین دلیل خطرات آن بسیار بیشتر از فضای حقیقی است.

      3- جذابیت زیاد سرگرمی‌ها
      فضای مجازی با سرگرمی‌های متنوعی که دارد، جذابیت زیادی حتی بیشتر از فضای حقیقی را برای کابران خود فراهم کرده است. به همین دلیل است که در جامعه امروز ما بسیار دیده می‌شود که کاربران فضای مجازی با هر سن و سالی غرق در گوشی تلفن همراه یا تبلت خود شده‌اند. کودکان از بازی در کوچه و خیابان فاصله گرفته‌اند؛ چنان‌که میان بزرگترها و گفتگو با دیگران در فضای حقیقی در خانه و میهمانی فاصله افتاده است. این جذابیت باعث پرداختن بیش از حد کاربر به سرگرمی شده و موجب باز ماندن او از کارهای اساسی زندگی خود می‌شود. این تفریح و لذت فزاینده باعث می‌شود که:
      اولا از علاقه او به انجام کارهای اساسی کاسته شده و نوعی رخوت و سستی در همت و اراده او ایجاد شود. ثانیا از رها شدن امور اساسی زندگی خود دچار نوعی عذاب وجدان شده و برای سرپوش گذاشتن بر ندای وجدان خود سعی کند از اهمیت این مسائل در نظر خود و دیگران بکاهد. این دو مساله (سستی و کم‌اهمیت دانستن امور مهم) رفته‌رفته سایر ابعاد فردی، اجتماعی، اقتصادی، دینی و... زندگی را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.

      4- غفلت از زمان
      فضای مجازی به دلیل عواملی مانند گستردگی، تنوع، جذابیت و ... باعث غفلت کاربر از گذشت زمان و نرسیدن او به امور مهم زندگی خود می‌شود. لذا همان مساله عذاب وجدان و کاستن از اهمیت امور مهم که در بند قبل اشاره شد، پیش می‌آید.

      5- مجالست با همگان
      با توجه به گستردگی طیف کاربران در فضای مجازی و وسعت ارتباطات در آن، این آسیب وجود دارد که انسان خواسته یا ناخواسته درگیر ارتباط با افراد نااهل شود. این مجالست طبیعتا بر روی کاربر تاثیر گذاشته و وی را در هنجارهای زندگی رفته‌رفته به این افراد بی‌قید و بند نزدیک می‌کند. از مجالست با این‌گونه افراد در شریعت شدیدا نهی شده است. به عنوان مثال پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «اَلْوَحْدَهُ خَیْرٌ مِنْ جَلیسِ السَّوْءِ ؛ تنهایی از همنشین بد بهتر است». قرآن کریم حتی از تمایل داشتن به این افراد نهی کرده است، چه رسد به همنشینی با آنان: «وَ لا تَرْکَنوا إِلَی الَّذینَ ظَلَموا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ ؛ و به سوی کسانی که ظلم کرده‌اند میلی نکنید که آتش آن‌ها شما را هم بگیرد».

      6- وجود جنبه‌های غیر حقیقی
      اگرچه فضای مجازی دارای جنبه‌هایی حقیقی است؛ اما از برخی جنبه‌ها نظیر فیزیکی نبودن ارتباطات، مجازی است. همین مساله باعث می‌شود تا انسان در فضای مجازی قید و بند کمتری برای رعایت کردن بسیاری از مسائلی که در فضای حقیقی رعایت می‌کند، داشته باشد. به عنوان نمونه بسیاری از افراد مذهبی را می‌بینیم که در فضای مجازی خیلی راحت‌تر و آزادتر از فضای حقیقی با نامحرم ارتباط برقرار می‌کنند. این اباحه‌گری اجمالی در فضای مجازی کم‌کم موجبات اباحه‌گری فرد را در فضای حقیقی فراهم می‌کند.

      7- قرار گرفتن در معرض وسوسه
      کاربر در فضای مجازی کنونی معمولا خواه ناخواه در معرض مفاسدی همانند صفحات مستهجن، گفتگوی جنسی، جوک‌های جنسی و یا حداقل عکس‌های غیر اخلاقی قرار می‌گیرد؛ زیرا برخی سایت‌ها و نرم‌افزارها در صفحه اصلی خود در مقابل چشم کاربران عکس‌های نامناسبی قرار داده‌اند که چشمان کاربر به محض ورود به صفحه با آن مواجه می‌شود. لذا کاربر هر بار ممکن است وسوسه نگاه کردن به این‌گونه محتوا را پیدا کند. همین در معرض قرار گرفتن اگرچه منجر به تسلیم کاربر نشود، بر روی عفت او تاثیر می‌گذارد؛ به خصوص که تکرار قرار گرفتن در چنین شرایطی، بسیار محتمل است که ناخواسته وی را در برابر این وسوسه‌ها تسلیم نیز بنماید.
      یکی از موارد مهم این موضوع ارتباط با نامحرم است که کاربر خواه ناخواه در فضای مجازی در معرض آن قرار می‌گیرد و همین مساله اگرچه با رعایت حدود شرعی باشد، بر روی نفس انسان تاثیر منفی می‌گذارد. مضاف بر این که وسوسه برقراری ارتباط بیشتر با نامحرم تا جایی که حدود شرعی نیز رعایت نشود، در این مساله کاملا مشهود است.

      8- تفکر در وقایع فضای مجازی
      با توجه به این که بخش زیادی از زندگی کاربران فضای مجازی را حضور در این فضا و مواجهه آگاهانه یا ناآگاهانه با وقایع موجود در آن تشکیل می‌دهد، درگیری ذهنی انسان و تفکر وی در مسائلی که برای او در فضای مجازی رخ داده است، زمان‌هایی از زندگی او را که در فضای مجازی حضور ندارد فرا می‌گیرد. لذا به بدی‌هایی که در فضای مجازی با آن‌ها مواجه شده است، فکر می‌کند و چون در دنیای فکر سیر می‌کند، ممکن است در ذهن خود از آن‌چه برای او در فضای مجازی رخ داده نیز فراتر رود. مثلا اگر در فضای مجازی صحبت کردن او با نامحرم رخ داده است، در ذهن خود ممکن است تا دوستی با نامحرم نیز پیش رود. در شریعت از تفکر در امور شر و گناه نهی شده است. به عنوان مثال در زمینه فکر به زنا از حضرت عیسی علیه السلام روایت شده است: «آمُرُکُمْ أَنْ لا تُحَدِّثوا أَنْفُسَکُمْ بِالزِّنا فَضْلًا عَنْ أَنْ تَزْنوا فَإِنَّ مَنْ حَدَّثَ نَفْسَهُ بِالزِّنا کانَ کَمَنْ أَوْقَدَ فی بَیْتٍ مُزَوَّقٍ فَأَفْسَدَ التَّزاویقَ الدُّخانُ وَ إِنْ لَمْ یَحْتَرِقِ الْبَیْتُ ؛ به شما امر می‌کنم که فکر زنا را در خاطر نیاورید، چه رسد به این که زنا را انجام دهید؛ زیرا هر کس فکر زنا کند، مانند کسی است که در ساختمان زیبای رنگ‌آمیزی شده‌‌ای آتش روشن کند که در این صورت دود آتش رنگ خانه را تباه می‌کند، گرچه خانه آتش نگرفته باشد». این‌گونه روایات نشان می‌دهند که فکر به گناه روح انسان را مورد آسیب معنوی قرار می‌دهد. به علاوه این که ممکن است رفته‌رفته انسان را به انجام گناه نیز بکشاند به این صورت که آن‌چه را در ذهن خود بدان اندیشیده در فضای مجازی و بعد حقیقی عملی کند.

      9- تنوع‌طلبی
      با توجه به این که موضوعات در فضای مجازی متنوع است و اطلاعات در هر موضوعی نیز تنوع زیادی دارد، تنوع‌طلبی گام به گام در انسان نهادینه می‌شود. به عنوان مثال چه بسیار اجناس و اقلامی که کاربران به آن احتیاجی ندارند، لکن به دلیل مشاهده انواع مختلف، رنگارنگ و زیبای آن در بسترهای تبلیغاتی به آن علاقمند شده و آن را تهیه می‌نمایند. از آفات تنوع‌طلبی این است که این مساله کم‌کم به شئون مختلف زندگی انسان از جمله مسائل خانوادگی، اخلاقی و حتی باورهای او سرایت می‌کند.

      10- مواجهه با شبهات اعتقادی
      یکی از مواردی که در فضای مجازی فراوان وجود دارد، مباحث اعتقادی مختلف است که قرار گرفتن کاربر را در معرض شبهات اعتقادی بسیار محتمل می‌سازد. این مساله تدریجا بر باورهای مذهبی فرد تاثیر گذاشته و انگیزه و دلیل دینی او را در رعایت مسائل اخلاقی به عنوان یکی از قدرتمندترین عوامل از بین می‌برد.

      11- وجود حریم خصوصی قابل دسترس
      در فضای مجازی برای هر کاربری می‌تواند حریم خصوصی وجود داشته باشد. از طرف دیگر انسان‌ها نسبت به دست‌یابی به مسائلی که از رسیدن به آن ممنوع شده‌اند حریصند؛ چنان‌که در روایت نبوی است: «إِنَّ ابْنَ آدَمَ لَحَریصٌ عَلی ما مُنِعَ ؛ همانا فرزند آدم البته بر آن چیزی که از آن منع شده حریص است».
      در فضای مجازی در صورت دسترسی به برخی اطلاعات کاربر مانند نام کاربری و کلمه عبور می‌توان به اطلاعات شخصی او دست یافت. این کار در بسیاری موارد برای افراد خبره این فن، کار ساده‌ای است. لذا وقتی توانایی انجام چنین کاری را داشته باشند، کاملا محتمل است که آن را انجام دهند، خصوصا در زمانی که آن اطلاعات کسی برای شخص مهم باشد. به همین دلیل است که دانشمندان غربی حوزه فناوری اطلاعات گفته‌اند روز به روز بهره‌برداری غیر اخلاقی از داده‌های شخصی و نفوذ به حریم خصوصی در فناوری اطلاعات در حال افزایش است. این عامل تحت عنوان دزدی اطلاعات و هویت افراد اخلاق فناوری اطلاعات را با چالش جدی مواجه کرده است.

      12- آشنایی با فرهنگ‌های مختلف
      کاربر در فضای مجازی کم‌کم با فرهنگ‌های مختلفی آشنا می‌شود که بسیاری از آن‌ها مغایر با فرهنگ خود اوست، مانند روابط نامشروع، زندگی مجردی، پوشش‌های غیر متعارف، سگ‌بازی، شراب‌خواری و ... . این مساله بر روی فرهنگ کاربران و جامعه تاثیر گذاشته و در نتیجه ناهنجاری‌های جامعه را به تدریج به هنجار تبدیل می‌کند. یکی دیگر از مواردی که در فضای مجازی به وفور یافت می‌شود موسیقی غنایی است که بنا بر روایات موجبات بی‌غیرتی انسان را فراهم می‌سازد. بی‌غیرتی می‌تواند موجب بی‌عفتی و سپس منشأ بسیاری از گناهان شود.

      اخلاق تنها راهکار مقابله با تهدیدات فضای مجازی
      اما راهکار مقابله با این آسیب‌ها چیست؟ از قدیم راهکار اصلاح رفتار انسان در زندگی خود، علم اخلاق دانسته شده است؛ زیرا این علم اصولا برای تصحیح اخلاق و رفتار انسان در زندگی با توجه به خصوصیات نفس او تدوین شده بود.
      در فضای مجازی نیز مهم‌ترین راهکار مقابله با تهدیدات تدوین دستورات اخلاقی فردی و اجتماعی مرتبط با فضای مجازی و ترویج آن است تا کاربر هم بایسته‌ها و آداب رفتاری خود در فضای مجازی را بداند و هم بتواند حقوق اخلاقی دیگران را در این فضا رعایت کند؛ چنان‌که مثلا در فضای حقیقی برای جلوگیری از تصادف هم عابر پیاده باید رعایت احتیاط را داشته باشد و هم رانندگان خودرو در مواجهه با عابرین بایستی حقوق اخلاقی آن‌ها مانند حق تقدم را رعایت کنند.
      اهمیت مساله تدوین اخلاق برای فضای مجازی وقتی بیشتر روشن می‌شود که مساله گمراهی تدریجی را که در بخش اول این فصل بدان پرداختیم، بازخوانی کنیم؛ چنان‌که گفته شد روند استحاله فرهنگی تدریجی است به این صورت که اشتباه کوچک با تکرار، عادی‌سازی شده و پس از آن اشتباه بعدی که یک درجه از اشتباه قبلی بزرگ‌تر است، به انسان عرضه می‌شود تا جایی که انسان ممکن است به بزرگ‌ترین اشتباهات ممکن دست بزند. این تدریج فرایند گمراهی را نامحسوس کرده و این نامحسوسی، مواجهه با این فرایند و تدوین راهکار مقابله با آن را دچار مشکلات جدی می‌سازد. فضای مجازی نیز به دلیل اشتغال زیاد انسان به آن که گاهی حتی به بیماری اعتیاد اینترنتی نیز منجر می‌شود، بستری است که به راحتی موجبات تکرار یک اشتباه اخلاقی را فراهم می‌سازد تا پس از عادی شدن انسان در مرحله بعد به اشتباه اخلاقی بزرگتری کشیده شود و با ادامه حضور در فضای مجازی انسان به تدریج از هنجارهای اخلاقی فاصله می‌یابد.
      حال اگر به این نکته توجه کنیم که فضای مجازی اولا زمان‌های زیادی از زندگی انسان را فرا می‌گیرد و ثانیا با ارائه خدمات سریع سرعت انجام فعالیت‌های انسان را بسیار بالا می‌برد، متوجه می‌شویم که فرایند گمراهی تدریجی با استفاده از این فضا با سرعتی بسیار بیشتر از قبل اما همچنان تدریجی و نامحسوس در حال انجام است. این تفاوت بین گمراهی با استفاده از فضای مجازی و غیر آن بسیار عمده و حیاتی است. سرعت در گمراهی نامحسوس به خوبی نشان‌گر نهایت نیاز به تدوین علم اخلاق برای فضای مجازی است و ضرورت توجه دقیق و بررسی تخصصی مساله را جهت ارائه راهکاری جامع و مدون برای پیشگیری و درمان این گمراهی دو چندان می‌کند. بنابراین استخراج توصیه‌های اخلاقی فضای مجازی جهت دفع و رفع آسیب‌ها و تبیین آداب و رفتار صحیح استفاده از فضای مجازی مطابق با سبک زندگی دینی بسیار ضروری است.
      باید توجه داشته باشیم که اگر فناوری اطلاعات را بدون اخلاق داشته باشیم، پیشرفت حقیقی برای بشر اتفاق نمی‌افتد. برای این که دو عامل فناوری و اخلاق مسبب پیشرفت بشر شوند، نیازمند به آگاهی از اثرات متقابل اخلاق و فناوری اطلاعات و شناخت صحیح و کامل از هر دو حوزه می‌باشیم.


      منابع
      [1] احمد بن محمد برقی، المحاسن، دار الکتب الإسلامیه، قم، چاپ دوم، 1371 ق
      [2] ابو حامد محمد غزالی‏، إحیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ اول، بی‌تا
      [3] بابک سهرابی، امیر خانلری، اخلاق فناوری اطلاعات و رفتار شهروندی سازمانی، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، دوره چهارم، شماره 1 و 2، 1388
      [4] بازخوانی مواضع رهبر معظم انقلاب درباره اینترنت، پایگاه خبری تحلیلی پارسینه، کد خبر: ۵۹۷۶۵، 4/1/1391
      [5] تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم‏، دار الکتاب الإسلامی‏، قم، چاپ دوم، 1410 ق
      [6] جمال خانی جزنی، اخلاق و فناوری اطلاعات، بقعه، تهران، چاپ اول، 1385
      [7] حسن بن فضل طبرسی، مکارم الأخلاق، الشریف الرضی‏، قم، چاپ چهارم، 1412 ق
      [8] فؤاد افرام بستانی، فرهنگ ابجدی، انتشارات اسلامی، تهران، چاپ دوم، 1375
      [9] القرآن الکریم
      [10] سید رضی، نهج البلاغه (نسخه الصبحی صالح)، هجرت، قم، چاپ اول، 1414 ق
      [11] محمدمهدی نصرهرندی، تعریف اخلاق فضای مجازی
      [12] مرتضی مطهری، فلسفه اخلاق، انتشارات صدرا، تهران، چاپ سی و پنجم، 1390
      [13] وحید مبارک، شایسته ترابی، بررسی اخلاق فردی و اجتماعی در نامه‌های نهج البلاغه، همایش علمی سالانه دانشگاه رازی، 20-23 آذر 1390
      [14] Bertrand Russell, Individual and Social Ethics in Authority and the Individual, London: Unwin Paperbacks, pp. 82-95, 1977
      [15] John Barlow, Electronic Frontier: Private Life in Cyberspace, Communications of the ACM, 34, pp. 19-21, 1991


      کلمات کلیدی

      مرکز ملی فضای مجازی، پژوهشگاه مرکز ملی فضای مجازی ، علم اخلاق ، اخلاق فضای مجازی ، فلسفه علم اخلاق، چالش های اخلاق فضای مجازی ، شورای عالی فضای مجازی ، تهاجم فرهنگی غرب ، اخلاق در دین

      منبع اصلی مقاله


      منبع درج


      منابع


      نظر کاربران
      نام:
      پست الکترونیک:
      شرح نظر:
      کد امنیتی:
       
تمامی حقوق برای مرکز ملی فضای مجازی محفوظ است. هر گونه کپی‌برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع است.